Giá trị của di sản Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông
Thứ 3, ngày 19 tháng 2 năm 2013 - 15:22
Ngày 27-12-2012, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ra Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang. Ngày 29-1-2013 UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 03/KH-UBND về tổ chức Lễ hội Lồng tông và đón nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang vào ngày 17-2 tại huyện Chiêm Hóa và 21-2 tại huyện Lâm Bình.


     Múa hát then trong Lễ hội Lồng tông Chiêm Hóa 2013. Ảnh:ThuTrang

Đôi nét về Nghi lễ Then

Then có nguồn gốc từ chữ “Tiên” có nơi gọi là “Sliên” là người của Trời. Then là một loại hình trình diễn dân ca tổng hợp bao gồm những khúc hát, điệu múa thuộc thể loại dân ca nghi lễ được sử dụng trong các lễ cúng chữa bệnh, giải hạn, cầu mùa, lễ cốm, lễ cấp sắc... do những người làm lễ Then thực hiện. Đàn ông hay đàn bà đều có thể làm thầy Then. Người được làm thầy Then đều phải tuân thủ những quy định bắt buộc. Như trong dòng họ đã có người làm thầy Then truyền nghề hay theo thầy Then học nghề và được công nhận qua một lễ cúng. Cho đến nay chưa có một tài liệu nghiên cứu nào khẳng định thời điểm ra đời của Then. Mọi người chỉ nhận biết Then là những câu văn thuộc dòng văn hóa dân gian hoặc do những cá nhân am hiểu sáng tác. Như vậy, Then bắt nguồn từ chính cuộc sống lao động và có vai trò to lớn trong đời sống tinh thần, đời sống tâm linh của người Tày.

Theo nghệ nhân then Nguyễn Mạnh Thẩm, ở thôn Nà Đồn, xã Thanh Tương (Nà Hang), hiện nay trên địa bàn tỉnh tồn tại hai dòng Then. Then cổ phần lớn là các bài cúng và Then mới là các bài hát ca ngợi cuộc sống được sáng tác dựa trên chất liệu Then cổ. Để thực hiện Nghi lễ Then, chủ lễ cần mũ, quần áo, khăn, quạt, đai thắt, đàn tính, chùm sóc, quả sóc và đồ cúng gồm lệnh bài, dây bùa hộ mệnh, mõ cá, thanh âm dương. Theo hình thức thể hiện, Then chia thành Then tính và Then quạt. Then quạt cùng nhóm với pụt, ra đời sớm hơn Then Tính, khi hát thầy Then sử dụng quạt. Then quạt được sử dụng trong các nghi lễ cầu yên như: Cúng mụ, cúng giải hạn, cúng chữa bệnh, cúng “đầu ma”, cúng cấp sắc. Then Tính ra đời và phát triển trên cơ sở Then quạt, có nhạc đệm là đàn Tính và chùm sóc, quả nhạc. Khi thể hiện vừa đàn vừa hát, nhịp đi lúc nhanh lúc chậm. Nếu thời gian cùng thể hiện một khúc hát thì Then tính nhanh gấp ba lần Then quạt. Then tính rút gọn hơn về số câu và nhịp phách. Ở Then quạt âm điệu chủ yếu là “ừ ừ”, còn Then tính là “ới la ới là”, nghĩa là khát vọng giao đãi của con người với trời đất, thiên nhiên, vạn vật.
 

Để làm Nghi lễ Then không thể thiếu cây đàn tính. Đàn tính gồm ba phần, cần đàn, bầu đàn và dây đàn. Cần đàn tốt nhất là làm bằng gỗ cây thừng mực, vừa dai, vừa nhẹ. Bầu đàn được làm bằng quả bầu nậm để khô, có mặt bầu đàn dán gỗ vông. Dây đàn được làm bằng sợi tơ tằm trải sáp o­ng. Đàn tính đánh theo cách đánh của bộ gõ, nghe như tiếng trống và tiếng gõ phách cùng cộng hưởng. Đàn tính thường gồm 3 dây nhưng ở Tuyên Quang chủ yếu vẫn là loại 2 dây. Loại 2 dây “rề, sòn” dùng cho hát tàng bốc (đường bộ), đây là loại Then dùng cho người đi đường, phản ánh cuộc sống con người, dùng trong các lễ hội. Loại 2 dây “đồ, son” dùng cho hát tàng nặm (đường thủy), chủ yếu thầy Then dùng trong lễ dâng sớ, xin quẻ, nộp lễ vật...

Bà then Lâm Thị Cháy, ở thôn Nà Bó, xã Phúc Thịnh (Chiêm Hóa) cho biết, người ta chia nội dung các bài Then thành hai nhóm là Then yên kỳ và Then lễ hội. Nhóm Then yên kỳ bao gồm các nội dung Then cầu yên, Then cầu chúc, Then chữa bệnh. Then yên  kỳ chiếm tỷ lệ nhiều hơn trong đường Then. Nhóm Then lễ hội gồm Then cầu mùa, Then vào nhà mới, Then cấp sắc, Then trong lễ cốm. Then còn được thể hiện trong các cung Then, khúc Then trong Nghi lễ Then.
 


Hát Then tại Lễ hội Lồng tông Chiêm Hóa.              Ảnh: P.V

Nghi lễ Then mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện ước vọng của con người về cuộc sống bình an. Ngày nay hát Then còn được sử dụng nhiều trong các buổi liên hoan văn nghệ quần chúng, là kho tàng quý giá về di sản văn hóa cổ truyền của dân tộc và nguồn tư liệu quan trọng giúp cho việc nghiên cứu truyền thống lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán của người Tày. Then có ý nghĩa trong quá trình bảo tồn văn hóa dân gian dân tộc Tày mà các nghệ nhân Then là trung tâm bảo tồn nghệ thuật Then.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh số lượng người am hiểu về Nghi lễ Then, nhất là Then cổ không còn nhiều hoặc đang “đứng bóng”. Vì vậy nguy cơ thất truyền, mai một Nghi lễ Then của đồng bào Tày là rất lớn. Trước vấn đề đó, trong những năm gần đây tỉnh đã chỉ đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiến hành kiểm kê, lập danh mục di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn toàn tỉnh, trong đó có Nghi lễ Then để lập hồ sơ có biện pháp bảo vệ khẩn cấp. Nhiều câu lạc bộ học Then, hát Then ở các xã, phường, thị trấn và các trường học ra đời. Đồng thời, tôn vinh kịp thời các nghệ nhân Then, tổ chức nhiều chương trình liên hoan văn nghệ có nội dung hát Then, xây dựng làng văn hóa du lịch gắn với bảo tồn Nghi lễ Then tại các địa phương.

Lễ hội Lồng tông

Theo đồng bào Tày tỉnh Tuyên Quang, Lồng tông có nghĩa là lễ hội xuống đồng đầu năm mới. Đây là lễ hội dân gian cầu mùa lớn nhất trong năm của người Tày. Lễ hội thường được tổ chức vào ngày mồng 3 đến 15 tháng Giêng hàng năm. Lễ hội tổ chức theo quy mô cấp thôn, xã, huyện. Ở tỉnh ta ở cấp độ huyện có Lễ hội Lồng tông huyện Chiêm Hóa tổ chức vào ngày 8 tháng Giêng và Lễ hội Lồng tông huyện Lâm Bình tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng hàng năm. Lễ hội là dịp để cư  dân địa phương tạ ơn Thần Nông, Thành Hoàng làng, cầu mong mùa màng tươi tốt bội thu, muôn vật nảy nở khỏe mạnh, muôn người bình an, là nơi tụ họp vui xuân của mọi người.


Các thầy Pú Mo làm lễ trong Lễ hội Lồng tông
huyện Chiêm Hóa.

Ông Quan Văn Nàm, ở thôn Bản Câm, xã Phúc Sơn (Chiêm Hóa) cho biết, ở các địa phương thường tổ chức Lễ hội Lồng tông lệch ngày nhau để người dân các nơi cùng góp vui. Các nghi thức tế lễ và trò chơi dân gian của Lễ hội Lồng tông được tổ chức tại các bãi đất phẳng, rộng, thoáng đoãng, đẹp và cả ở các đình, đền, miếu thờ các Thiên Thần, Địa Thần, Thủy Thần, Nhân Thần của các địa phương. Hàng năm để tổ chức Lễ hội Lồng tông, dân làng các địa phương chuẩn bị chu đáo trước đó gần một tháng. Ban tổ chức được thành lập với thành phần là các cụ cao niên có uy tín, đứng đầu là Pú Mo (chủ lễ) chủ trì. Lễ hội Lồng tông gồm hai phần, phần lễ diễn ra trước và phần hội diễn ra ngay sau đó. Chủ lễ (Pú Mo) sắp mâm (gồm mâm lễ mặn: Gà trống thiến, chân giò lợn, xôi ngũ sắc, rượu; mâm lễ chay gồm: Bánh chưng, bánh dày, bánh nẳng, bánh khảo, hoa quả, trầu, cau, tiền, vàng, giấy và mâm 100 quả còn) và thắp hương trên các kệ tồng, làm lễ cúng tế với các bước: Giải uế khai quang, tiễn tước, tiễn tửu, đọc văn tế,  hóa dâng vàng mã, tiễn thánh, rước lộc, tán lộc và hạ điền. Nghi lễ hạ điền, Pú Mo hoặc người uy tín được ủy quyền dùng trâu tuyển cày một vài đường cày ở thửa ruộng gần đó với ý nghĩa mở đầu cho một vụ cày cấy mới trong năm thu được nhiều thắng lợi.

Tiếp theo phần lễ là phần hội. Trong phần hội có các trò chơi dân gian như múa lân, tung còn, kéo co, đẩy gậy, đi cà kheo, bắn nỏ, đánh pam, đánh yến, đánh đu, đi cầu lút, cầu leo, đấu vật, chọi gà, hát đối đáp Sli, Lượn, Then... Tiêu biểu và quan trọng nhất của phần hội chính là tung còn với những cây còn cao làm bằng những cây tre bó gộp lại chôn ở giữa sân hội. Phần thi này có thưởng cho ai may mắn tung trúng thủng vòng còn, khi nào thủng vòng còn cũng là lúc về mặt nghi Lễ Lồng tông kết thúc. Cuộc thi tung còn được nhiều người hào hứng tham gia, nhất là thanh niên, gắn với quan niệm văn hóa phồn thực (âm-dương), gắn với tình yêu đôi lứa, sinh sôi nẩy nở. Khi tan hội ra về, ai nấy cũng muốn mang một quả còn về nhà treo lấy may quanh năm.

Lễ hội Lồng tông thể hiện nhu cầu về cuộc sống tinh thần, tâm linh, ước vọng của đồng bào Tày về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Ông Ma Văn Chương, ở thôn Đình, xã Hùng Mỹ (Chiêm Hóa) khẳng định, lễ hội phản ánh đời sống, bản sắc văn hóa độc đáo của người Tày qua nghi lễ, trò chơi, ẩm thực, múa hát... Lễ hội Lồng tông có giá trị duy trì thuần phong mỹ tục, khích lệ quá trình lao động sản xuất của người dân, giá trị kết cấu cộng đồng, giá trị thẩm mỹ, giá trị biểu tượng. Lễ hội cũng là dịp giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian. Lễ hội Lồng tông có lịch sử lâu đời với sức sống bền bỉ theo thời gian, không thể thiếu với đồng bào Tày nên ít có nguy cơ mai một. Những năm gần đây, trước nguyện vọng của nhân dân và phục vụ phát triển du lịch, tỉnh ta đã khôi phục lại đầy đủ lễ hội Lồng tông cấp huyện ở Chiêm Hóa, Nà Hang, Lâm Bình ngày càng quy mô hơn.

Theo đồng chí Nguyễn Việt Thanh, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia có ý nghĩa quan trọng, khẳng định giá trị truyền thống của loại hình di sản văn hóa đặc sắc, độc đáo này. Đồng thời khẳng định trách nhiệm của tỉnh trong việc thực hiện nghĩa vụ quản lý Nhà nước đối với Di sản văn hóa phi vật thể Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng Tông.
 

Ông Ma Văn Đức, Nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Tày

Lễ đón nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông là sự kiện văn hóa có ý nghĩa quan trọng, nhằm tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Tày, tăng thêm niềm tin, niềm tự hào và quyết tâm trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể; góp phần tuyên truyền, quảng bá sâu rộng hình ảnh vùng đất và con người Tuyên Quang đối với bạn bè, du khách trong và ngoài nước. Đây là tiền đề để lập hồ sơ đề nghị Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của LHQ (UNESCO) xem xét công nhận hát Then của dân tộc Tày là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Nghệ nhân Hà Thuấn, xã Tân An (Chiêm Hóa)

Giáo dục truyền thống văn hóa cho thế hệ trẻ

Khi nghe hát Then, con người như được giao hòa với thiên nhiên, vạn vật, như được nghe câu chuyện về nguồn cội đầy ắp tính nhân văn hướng thiện của con người. Âm thanh của cây đàn Tính, của điệu hát Then trong những nghi lễ của dân bản như dòng suối chảy mãi từ mùa xuân này tới mùa xuân khác, từ mùa lúa này tới mùa lúa khác và từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nghi lễ hát Then, Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày tỉnh ta được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm tự hào lớn, qua đó nhằm giáo dục truyền thống văn hóa cho thế hệ trẻ, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh.

Em Ma Thị Thủy, học sinh Trường THCS xã Thổ Bình (Lâm Bình)

Mong được tham gia các lớp dạy hát Then

Là người dân tộc Tày, em rất tự hào khi Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Dịp Tết Nguyên đán hàng năm em được cùng bố mẹ và người thân, bạn bè đi dự hội Lồng tông ở xã. Em hiểu sâu sắc hơn về ý nghĩa của lễ hội thể hiện khát vọng vươn lên xây dựng cuộc sống no ấm. Em rất yêu thích làn điệu Then nhưng lại... chưa thể hát được bài nào. Em mong muốn tới đây trường phối hợp với cơ quan văn hóa, các tổ chức đoàn thể cơ sở mở lớp dạy hát Then, chơi đàn Tính để chúng em biết hát Then nhiều hơn, góp phần bảo tồn văn hoá truyền thống của dân tộc Tày.

Bà Nịnh Thị Thanh, dân tộc Cao Lan thôn Hợp Hòa, xã Bằng Cốc (Hàm Yên)

Niềm vui chung của các dân tộc anh em

Là người dân tộc Cao Lan nhưng tôi rất tự hào, phấn khởi khi Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều này khẳng định sức hấp dẫn và chiều sâu văn hóa của hát Then và Lễ hội Lồng tông trong đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là niềm vui chung của nhân dân các dân tộc trong tỉnh. Qua sự kiện này, tôi nhận thấy người Cao Lan phải có trách nhiệm trong việc bảo tồn, phát huy giá trị làn điệu Sình Ca để được công nhận là di sản văn hóa của quốc gia như Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày.

Bà Nguyễn Thu Thủy, xã Tam Sơn, huyện Từ Sơn (Bắc Ninh)

Sức hấp dẫn của hát Then và Lễ hội Lồng tông

Nếu hát Quan họ là nét văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc thì Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông là một loại hình sinh hoạt văn hóa đậm đà bản sắc của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang. Đến với Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang, tôi được đắm mình trong phần hội vui tươi, náo nhiệt với nhiều trò chơi dân gian đặc sắc, hấp dẫn như tung còn, chạy cà kheo... mọi người như xích lại gần nhau hơn. Tôi thích hát Then và cây đàn tính bởi giai điệu đầy ắp tâm sự về cuộc sống con người. Được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia là tiền đề để Nghi lễ Then và Lễ hội Lồng tông của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại như quan họ Bắc Ninh.
                      
Theo TQĐT
Lượt xem:   2067  views        
 Bản in

Các tin đã đăng

Xem tin theo ngày  tháng  năm   
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
[HyperLink11]
ve may bay gia re
Cổng Thông tin điện tử các tỉnh/thành phố
Online: 43
Truy cập: 563.974
CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ TỈNH TUYÊN QUANG
Giấy phép xuất bản số: 324/GB-BC của Bộ VHTT cấp ngày 08 tháng 11 năm 2006
Trưởng ban biên tập: Lê Quang Ninh, Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông
Trụ sở: Đường Tân Trào, Phường Minh Xuân, Thành phố Tuyên Quang. Điện thoại: 0276 251 837 - Email: Congttdttq@Gmail.com
@ Bản quyền thuộc Cổng Thông tin Điện tử tỉnh Tuyên Quang
   Design by 

Đăng nhập