Những sợi lanh dệt nên khát vọng của người phụ nữ vùng cao

Đã từ rất lâu đời, nghề trồng lanh, dệt vải và làm thổ cẩm của đồng bào dân tộc Mông đã tồn tại qua nhiều thế hệ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa vùng cao. Từ những sợi lanh mộc mạc, qua đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ, những tấm vải mang hoa văn tinh xảo được tạo nên, không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn lưu giữ ký ức, phong tục và bản sắc dân tộc. Ngày nay, trên vùng Cao nguyên đá thuộc tỉnh Tuyên Quang, nghề dệt lanh truyền thống đang từng bước khẳng định giá trị mới khi gắn với phát triển sản phẩm hàng hóa, du lịch trải nghiệm và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Từ sợi lanh đến những tấm thổ cẩm mang hồn núi đá

Đối với đồng bào Mông, cây lanh từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt và văn hóa truyền thống. Trên những nương đất xen giữa núi đá, cây lanh được gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch để lấy sợi dệt vải. Từ nguyên liệu tự nhiên ấy, người phụ nữ Mông trải qua nhiều công đoạn thủ công, tạo nên những tấm vải bền chắc, mang nét đặc trưng riêng của dân tộc mình.

Trong quan niệm truyền thống, người con gái Mông từ nhỏ đã được mẹ, bà hướng dẫn trồng lanh, tước sợi, se chỉ, dệt vải, thêu hoa văn và may trang phục. Sự khéo léo không chỉ thể hiện qua những đường kim, mũi chỉ mà còn được xem là biểu hiện của đức tính cần cù, chịu khó và khả năng chăm lo cuộc sống gia đình. Những bộ trang phục được chuẩn bị công phu thường xuất hiện trong các dịp lễ, Tết, cưới hỏi, chợ phiên và những sự kiện quan trọng của cộng đồng.

Những người phụ nữ đang thực hiện công đoạn làm sạch sợi lanh, chuẩn bị nguyên liệu cho quy trình dệt vải lanh truyền thống.

Để làm ra một tấm vải lanh hoàn chỉnh, người thợ phải thực hiện nhiều công đoạn nối tiếp nhau, từ thu hoạch cây lanh, tước vỏ, nối sợi, se sợi, luộc, giặt, phơi, dệt đến nhuộm màu và trang trí hoa văn. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên trì, kinh nghiệm và kỹ thuật riêng. Nhiều thao tác vẫn được thực hiện bằng những dụng cụ thủ công đã gắn bó với đời sống người Mông qua nhiều thế hệ.

Những bó sợi lanh sau khi được sơ chế, cuộn thành từng bó gọn gàng, chuẩn bị cho các công đoạn tiếp theo trong quy trình dệt lanh truyền thống của đồng bào dân tộc Mông.

Sau khi thu hoạch, thân cây lanh được tước lấy phần vỏ có sợi, phơi khô rồi tiếp tục xử lý để tạo thành những sợi chỉ dài, dai và đều. Người phụ nữ khéo léo nối các đoạn sợi ngắn thành sợi dài, cuộn lại, làm mềm và đưa lên khung dệt. Những sợi lanh ban đầu thô ráp, qua nhiều lần xử lý trở nên mềm mại hơn nhưng vẫn giữ được độ bền đặc trưng của chất liệu tự nhiên.

Công đoạn tạo hoa văn là một trong những nét độc đáo của nghề dệt thổ cẩm vùng cao. Bên cạnh kỹ thuật thêu và ghép vải màu, đồng bào Mông còn sử dụng sáp ong nóng để vẽ họa tiết trực tiếp lên nền vải lanh. Người thợ dùng chiếc bút chuyên dụng chấm sáp, đưa từng nét vẽ theo hình dáng đã ghi nhớ trong tâm trí. Sau khi nhuộm chàm và loại bỏ lớp sáp, những đường hoa văn hiện lên rõ nét trên nền vải.

Chiếc váy thổ cẩm truyền thống của phụ nữ Mông Xanh ở vùng Quản Bạ được làm từ vải lanh tự nhiên, với những hoa văn thêu tay tinh xảo, cầu kỳ, thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ và công sức của người phụ nữ qua từng đường kim, mũi chỉ.

Các họa tiết thường lấy cảm hứng từ thiên nhiên và đời sống như hoa lá, mặt trời, hình xoắn ốc, đường cong, hình khối đối xứng. Mỗi hoa văn không đơn thuần là yếu tố trang trí mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ, sự gắn bó với thiên nhiên và những giá trị văn hóa được trao truyền trong cộng đồng.

Sự kết hợp giữa sắc chàm, màu vải lanh tự nhiên cùng các họa tiết thêu, vẽ sáp ong đã tạo nên vẻ đẹp riêng của thổ cẩm Mông. Không rực rỡ theo cách của sản phẩm công nghiệp, mỗi tấm vải thủ công mang dấu ấn của người làm ra nó, từ cách phối màu, bố trí hoa văn đến từng đường kim, mũi chỉ.

Lùng Tám – Nơi nghề truyền thống được gìn giữ và phát triển

Nhắc đến nghề dệt lanh, thổ cẩm trên vùng Cao nguyên đá không thể không nhắc đến xã Lùng Tám, một trong những địa bàn tiêu biểu trong bảo tồn và phát triển nghề truyền thống của đồng bào Mông.

Năm 2016, kỹ thuật trồng lanh và dệt vải lanh của người Mông ở Lùng Tám được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa, tri thức dân gian và kỹ năng thủ công đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Không gian trưng bày các sản phẩm dệt lanh, thổ cẩm thủ công truyền thống với hoa văn, màu sắc phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Mông.

Tại xã Lùng Tám, hình ảnh những người phụ nữ cần mẫn bên khung cửi, tỉ mỉ nối sợi lanh hay vẽ hoa văn bằng sáp ong vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày. Nghề dệt không chỉ được duy trì trong các gia đình mà còn từng bước phát triển theo hướng sản xuất tập trung, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Một trong những người có đóng góp nổi bật cho hành trình ấy là Nghệ nhân ưu tú Vàng Thị Mai, Giám đốc Hợp tác xã lanh Lùng Tám. Sinh ra và lớn lên trong cộng đồng người Mông, bà sớm gắn bó với cây lanh, khung cửi và những tấm vải truyền thống. Khi các loại vải công nghiệp ngày càng phổ biến, nghề dệt lanh đứng trước nguy cơ mai một, bà đã lựa chọn hướng đi vừa bảo tồn nghề, vừa tạo việc làm và thu nhập cho phụ nữ địa phương.

Năm 2001, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, bà Vàng Thị Mai vận động thành lập Hợp tác xã lanh Lùng Tám với 10 thành viên, số vốn ban đầu 13 triệu đồng. Từ quy mô nhỏ, hợp tác xã từng bước mở rộng hoạt động, xây dựng các tổ sản xuất, cải tiến mẫu mã và tìm kiếm thị trường cho sản phẩm.

Những người phụ nữ Mông cần cù bên khung cửi dệt nên những tấm vải lanh mang đậm bản sắc văn hóa riêng của vùng cao nguyên đá Đồng Văn.

Thay vì chỉ sản xuất vải để may trang phục truyền thống, các thành viên hợp tác xã đã phát triển thêm nhiều mặt hàng như khăn quàng, túi xách, ví, vỏ gối, khăn trải bàn và đồ trang trí. Những họa tiết mang bản sắc Mông được kết hợp với kiểu dáng phù hợp nhu cầu sử dụng hiện đại, tạo nên các sản phẩm vừa có giá trị văn hóa, vừa đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng.

Từ những tấm vải được làm ra trên khung cửi thủ công, sản phẩm lanh Lùng Tám đã có mặt tại nhiều địa phương trong nước và tiếp cận thị trường quốc tế. Hoạt động sản xuất của hợp tác xã góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho phụ nữ, trong đó có những người có hoàn cảnh khó khăn, người cao tuổi và lao động có tay nghề truyền thống.

Điều đáng ghi nhận là quá trình phát triển sản xuất không tách rời nhiệm vụ bảo tồn văn hóa. Những nghệ nhân nhiều kinh nghiệm tiếp tục tham gia các công đoạn thủ công, đồng thời hướng dẫn người trẻ học nghề. Qua đó, những kỹ thuật tưởng chừng chỉ được truyền miệng trong gia đình đã có thêm điều kiện duy trì và lan tỏa trong cộng đồng.

Những bàn tay gìn giữ ký ức văn hóa

Nghệ nhân Sùng Thị Cở, người gắn bó cả cuộc đời với nghề vẽ sáp ong trên vải lanh.

Góp phần gìn giữ và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông có sự đóng góp bền bỉ của nhiều thế hệ nghệ nhân và phụ nữ địa phương. Tiêu biểu như nghệ nhân Sùng Thị Cở, người gắn bó cả cuộc đời với nghề vẽ sáp ong trên vải lanh; Nghệ nhân ưu tú Vàng Thị Mai, người tâm huyết khôi phục, phát triển nghề dệt lanh, đưa sản phẩm truyền thống vươn ra thị trường trong nước và quốc tế; cùng nghệ nhân Giàng Thị Mỉ và những phụ nữ như Sùng Thị Mai, Thảo Thị Mai đã góp phần trao truyền, tiếp nối nghề truyền thống. Bằng đôi bàn tay khéo léo, sự sáng tạo và tình yêu với nghề, họ không chỉ gìn giữ những kỹ thuật, hoa văn độc đáo trên từng tấm vải lanh mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho phụ nữ địa phương.

Đưa sản phẩm truyền thống trở thành hàng hóa

Cùng với Lùng Tám, nghề dệt lanh, thổ cẩm đang được quan tâm phát triển tại một số địa bàn khác trên vùng Cao nguyên đá, trong đó có Cán Tỷ và Sà Phìn.

Tại Cán Tỷ, từ những tấm vải lanh truyền thống, người dân đã từng bước cải tiến mẫu mã, phát triển các sản phẩm thủ công phục vụ nhu cầu tiêu dùng và du lịch. Việc tham gia chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) tạo thêm điều kiện để các cơ sở sản xuất nâng cao chất lượng, hoàn thiện sản phẩm và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Những chiếc túi đeo nhỏ xinh được làm từ vải lanh, với màu sắc rực rỡ, hoa văn tinh tế, thể hiện sự khéo léo, sáng tạo của phụ nữ dân tộc Mông trong gìn giữ và phát huy nghề dệt lanh truyền thống.

Không chỉ dừng lại ở các sản phẩm may mặc, thổ cẩm lanh còn được phát triển thành túi xách, khăn, vật dụng trang trí và quà lưu niệm. Sự đa dạng về mẫu mã giúp nghề truyền thống thích ứng tốt hơn với nhu cầu thị trường, đồng thời nâng cao giá trị của sản phẩm làm từ nguyên liệu tự nhiên.

Tại xã Sà Phìn, Hợp tác xã Lanh Trắng do chị Vàng Thị Cầu thành lập là một mô hình kết hợp giữa bảo tồn nghề truyền thống với tạo sinh kế cho phụ nữ. Từ những khó khăn ban đầu, hợp tác xã từng bước tập hợp các thành viên, tổ chức sản xuất và phát triển nhiều dòng sản phẩm thổ cẩm thủ công mang bản sắc dân tộc Mông.

Thông qua hoạt động của các hợp tác xã, nghề dệt lanh không còn bó hẹp trong phạm vi tự cung, tự cấp mà từng bước tham gia thị trường hàng hóa. Người dân có thêm cơ hội tiêu thụ sản phẩm, tiếp cận khách hàng và nâng cao thu nhập từ chính nghề truyền thống của gia đình, cộng đồng.

Việc hình thành các mô hình liên kết sản xuất cũng góp phần thay đổi cách tổ chức lao động ở vùng cao. Người có tay nghề giỏi có thể đảm nhận những công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao; người mới học nghề được hướng dẫn từng bước; các thành viên cùng tham gia hoàn thiện sản phẩm theo yêu cầu của thị trường. Nhiều phụ nữ có thể thực hiện một số công đoạn sản xuất tại gia đình, vừa duy trì nghề truyền thống, vừa chủ động sắp xếp thời gian chăm sóc gia đình. Khi có nguồn thu nhập từ sản phẩm dệt lanh, người phụ nữ có thêm điều kiện phát triển kinh tế, chăm lo học hành cho con và nâng cao vị thế trong gia đình, cộng đồng.

Gắn bảo tồn nghề với phát triển du lịch vùng cao

Cùng với giá trị văn hóa và kinh tế, nghề dệt lanh, thổ cẩm đang trở thành một sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn đối với du khách đến Cao nguyên đá.

Tại các cơ sở dệt lanh truyền thống, du khách không chỉ lựa chọn những chiếc khăn, túi xách hay sản phẩm lưu niệm mà còn có cơ hội tìm hiểu quy trình làm ra tấm vải. Từ những bó sợi lanh thô mộc, qua thao tác nối sợi, quay guồng, dệt vải, nhuộm chàm và vẽ sáp ong, du khách có thể cảm nhận rõ hơn sự công phu của nghề thủ công truyền thống.

Hoạt động trải nghiệm vẽ sáp ong trên vải lanh cũng tạo sức hấp dẫn riêng. Khi trực tiếp cầm bút, thử tạo những đường hoa văn trên nền vải, người tham gia có thể hiểu vì sao để hoàn thành một sản phẩm đẹp, người thợ phải dành nhiều thời gian luyện tập và tích lũy kinh nghiệm.

Xã Lũng Cú tổ chức chương trình trải nghiệm vẽ sáp ong trên vải lanh ngay dưới chân Cột cờ quốc gia Lũng Cú, tạo cơ hội cho du khách tìm hiểu, khám phá nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông.

Sự kết hợp giữa sản xuất thủ công và du lịch trải nghiệm góp phần đưa những giá trị văn hóa vốn hiện diện trong đời sống thường ngày trở thành sản phẩm du lịch có chiều sâu. Thay vì chỉ quan sát cảnh quan thiên nhiên, du khách được tiếp cận những câu chuyện về con người, phong tục, tập quán và nghề truyền thống của đồng bào.

Đối với địa phương, đây cũng là hướng phát triển phù hợp nhằm khai thác giá trị văn hóa bản địa, đa dạng hóa sản phẩm du lịch và tạo thêm cơ hội tiêu thụ hàng thủ công. Những sản phẩm thổ cẩm mang về sau mỗi chuyến đi không chỉ là vật lưu niệm mà còn góp phần quảng bá hình ảnh, con người và văn hóa vùng cao Tuyên Quang.

Tuy nhiên, để nghề dệt lanh phát triển bền vững, việc mở rộng sản xuất cần gắn với bảo đảm chất lượng, giữ gìn kỹ thuật thủ công và bản sắc hoa văn truyền thống. Sự thay đổi về kiểu dáng, công năng sản phẩm cần được thực hiện phù hợp, tránh làm mất đi những giá trị riêng đã tạo nên sức hấp dẫn của thổ cẩm Mông.

Bên cạnh đó, việc đào tạo nghề cho thế hệ trẻ, hỗ trợ quảng bá sản phẩm, kết nối thị trường và phát triển du lịch cộng đồng có vai trò quan trọng. Khi người làm nghề có thu nhập ổn định, sản phẩm có thị trường tiêu thụ và thế hệ trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển kinh tế từ nghề truyền thống, việc bảo tồn di sản sẽ có nền tảng vững chắc hơn.

Giữa nhịp sống hiện đại, những khung cửi ở Lùng Tám, Cán Tỷ, Sà Phìn vẫn tiếp tục vang lên, nối dài câu chuyện về sự cần cù, sáng tạo của người phụ nữ vùng cao. Từ những sợi lanh nhỏ bé, những tấm thổ cẩm mang hồn cốt dân tộc được tạo nên, vượt qua giới hạn của bản làng để đến với du khách và thị trường rộng lớn.

Giữ nghề dệt lanh hôm nay không chỉ là bảo tồn một kỹ thuật thủ công mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, phát huy tri thức bản địa và tạo sinh kế cho người dân. Trên vùng Cao nguyên đá Tuyên Quang, những người phụ nữ Mông đang tiếp tục dệt nên hành trình ấy bằng đôi bàn tay khéo léo, sự bền bỉ và niềm tự hào về bản sắc dân tộc mình.

Biên tập viên Cổng TTĐT tỉnh