Từ cây ngô trên đá đến sản phẩm đặc trưng
Người vùng cao nấu rượu ngô.
Trên Cao nguyên đá Đồng Văn, cây ngô là “linh hồn” của sản xuất nông nghiệp. Trong điều kiện đất canh tác ít ỏi, bạc màu, khí hậu khắc nghiệt, ngô vẫn bám đá vươn lên, trở thành nguồn lương thực chính của đồng bào Mông, Lô Lô, Dao, Pu Péo. Từ hạt ngô địa phương nhỏ, chắc, giàu tinh bột, người dân đã chắt lọc tinh hoa để tạo nên rượu ngô men lá, sản phẩm mang đậm dấu ấn của tự nhiên và tri thức bản địa.
Không giống các loại rượu công nghiệp, rượu ngô vùng cao nguyên đá Đồng Văn được nấu hoàn toàn thủ công, sử dụng nguyên liệu bản địa, không pha cồn. Chính điều này đã tạo nên giá trị khác biệt, giúp rượu ngô men lá đứng vững trong xu hướng tiêu dùng sạch, an toàn hiện nay. Theo ông Vàng Mí Páo xã Đồng Văn tỉnh Tuyên Quang: Để rượu ngô men lá thơm ngon, chất lượng cao thì phụ thuộc vào nước và loại ngô địa phương, đặc biệt là quy trình nấu rượu, ủ lên men tự nhiên và chưng cất kỹ lưỡng. Giá trị cốt lõi của rượu ngô Cao nguyên đá nằm ở men lá rừng. Men được làm từ nhiều loại lá, rễ, vỏ cây mọc tự nhiên trên núi đá, được đồng bào lựa chọn theo kinh nghiệm truyền đời. Mỗi vùng, mỗi gia đình có bí quyết riêng, nhưng đều tuân thủ nguyên tắc men phải tự nhiên, lành tính, tạo hương thơm dịu, vị êm, say chậm.
Men lá không chỉ giúp quá trình lên men ổn định mà còn quyết định chất lượng rượu. Nhờ men lá, rượu ngô vùng Cao nguyên đá Đồng Văn có mùi thơm đặc trưng, vị ngọt hậu, uống ấm người nhưng không gây đau đầu. Đây là yếu tố quan trọng giúp sản phẩm chinh phục người tiêu dùng, nhất là những khách hàng ưa chuộng nông sản truyền thống, sản phẩm bản địa.
Ngô được đồ chín và trộn men lá trước khi đi ủ và trưng cất.
Quy trình thủ công, kiểm soát chặt chẽ chất lượng
Quy trình nấu rượu ngô men lá được thực hiện công phu, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Ngô sau khi thu hoạch được phơi khô tự nhiên, đồ chín bằng chõ gỗ, trộn men lá và ủ kín trong chum, vại. Thời gian ủ, nhiệt độ, độ ẩm đều được người nấu điều chỉnh linh hoạt theo thời tiết.
Rượu được chưng cất bằng bếp củi truyền thống, lửa giữ đều để đảm bảo rượu trong, không khê, không gắt. Thành phẩm đạt chuẩn là rượu trong suốt, hương thơm tự nhiên, vị êm, nồng độ vừa phải. Chính sự nghiêm ngặt trong từng công đoạn đã tạo nên uy tín cho rượu ngô men lá Cao nguyên đá trên thị trường.
Men lá được người dân đóng thành bánh và treo trên gác bếp.
Từ sản phẩm tự dùng đến hàng hóa giá trị
Trước đây, rượu ngô chủ yếu phục vụ sinh hoạt gia đình, lễ tết, chợ phiên. Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển nông sản đặc trưng, nhiều hộ gia đình, tổ hợp tác, hợp tác xã tại Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ đã đầu tư cải tiến mẫu mã, đăng ký nhãn hiệu, tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất.
Rượu ngô men lá được đóng chai, dán tem truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu về an toàn thực phẩm. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong tỉnh mà còn được đưa đi nhiều địa phương, trở thành quà tặng được du khách lựa chọn khi đến đây. Giá trị kinh tế từ rượu ngô vì thế ngày càng được nâng lên, góp phần tăng thu nhập cho người dân vùng cao.
Rượu ngô men lá không chỉ là nông sản, mà còn là “đại sứ văn hóa” của Cao nguyên đá Đồng Văn. Trong các tour du lịch trải nghiệm, du khách được trực tiếp xem quy trình nấu rượu, nghe câu chuyện về men lá, thưởng thức rượu trong không gian nhà trình tường, bên bếp lửa vùng cao. Trải nghiệm ấy giúp sản phẩm có thêm giá trị gia tăng, gắn kết chặt chẽ với du lịch cộng đồng. Việc phát triển rượu ngô men lá theo hướng nông sản đặc trưng cũng góp phần bảo tồn nghề truyền thống hạn chế nguy cơ mai một trước làn sóng sản xuất công nghiệp.
Rượu ngô được ủ chum và đóng vào can trước khi đem ra chợ bán.
Khẳng định vị thế nông sản vùng cao
Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng nguồn gốc, chất lượng và câu chuyện sản phẩm, rượu ngô men lá Cao nguyên đá Đồng Văn có nhiều lợi thế để phát triển bền vững bởi sản phẩm hội tụ đủ yếu tố: Nguyên liệu bản địa, quy trình truyền thống, giá trị văn hóa và tiềm năng kinh tế.
Từ hạt ngô trên đá, qua bàn tay cần mẫn của đồng bào, những giọt rượu trong veo đã vượt ra khỏi bếp nhà, trở thành nông sản mang thương hiệu vùng cao. Rượu ngô men lá hôm nay không chỉ góp phần nâng cao đời sống người dân mà còn khẳng định bản sắc nông nghiệp bền bỉ, khác biệt và giàu giá trị.
Biên tập viên Cổng TTĐT tỉnh
